13.6.10

Άρθρο: Ο ΙΠΠΟΤΗΣ ΜΕ ΤΟ ΡΟΔΟ ΣΤΗΝ OPERNHAUS ΤΗΣ ΚΟΛΩΝΙΑΣ

ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ
Ο Ιππότης με το Ρόδο (Der Rosenkavalier) ήταν το αποτέλεσμα μιας διάθεσης του R. Strauss να γράψει κάτι πιο ανάλαφρο μετά τις ‘σκοτεινές’ του όπερες Σαλώμη και Ηλέκτρα. Την επιθυμία του γνωστοποίησε στον φίλο και λιμπρετίστα του προηγούμενου έργου του, Hugo von Hofmannsthal και του ζήτησε να γράψει το κείμενο για μια κωμωδία. Εκείνη την εποχή ο αυστριακός συγγραφέας δούλευε πάνω σε μια κωμωδία σχετική με τον διάσημο καρδιοκατακτητή Καζανόβα με τίτλο Christinas Heimereise. Ο Strauss υπέθετε αλλά και επιθυμούσε πως ο φίλος του θα τη διασκεύαζε για τη νέα του όπερα, ωστόσο ο Hofmannnsthal για προσωπικούς λόγους δεν ήθελε το κείμενο του να χρησιμοποιηθεί ως λιμπρέτο.
Ο Strauss περίμενε, ο Hofmannsthal καθυστερούσε, αλλά αρχές Φεβρουαρίου του 1909 έλαβε ένα γράμμα με καλά νέα και στις 14 του ίδιου μήνα συναντήθηκαν στο Βερολίνο για τις λεπτομέρειες. Ο Strauss ήταν πανευτυχής: «Έχει γράψει ένα κείμενο που γλιστράει μέσα στη μουσική όπως το λιωμένο βούτυρο». Το θέμα ήταν εμπνευσμένο από τη νουβέλα Les amours du chevalier de Faublas του Louvet de Couvrai και από τις κωμωδίες του Μολιέρου Monsieur de Pourceaugnac και La Fourberies de Scapin, (ο Hofmannnsthal αγαπούσε ιδιαίτερα τη γαλλική λογοτεχνία) και αφορούσε στη ζωή μιας αριστοκράτισσας της Βιέννης και του περίγυρού της, την εποχή της Μαρίας Θηρεσίας. 


ΤΟ ΕΡΓΟ
Μετά την πρεμιέρα της Ηλέκτρας, ο Strauss είχε πει σε φίλους ότι η επόμενη όπερα του θα ήταν μια Μοτσάρτεια όπερα. Ο Ιππότης μουσικά μπορεί να μην θυμίζει σε κανένα σημείο τον Mozart, ωστόσο η πλοκή του έργου και οι ήρωες έχουν πολλά κοινά με τους Γάμους του Φίγκαρο: η Marschallin με την Contessa, ο Octavian με τον Cherubino. H όπερα Cosi fan tutte ήταν από τα αγαπημένα έργα του Strauss και δεν είναι μάλλον τυχαίο που η πρεμιέρα του Ιππότη συνέπεσε με την ίδια ημερομηνία της πρεμιέρας του Cosi. Ωστόσο, ο Γερμανός συνθέτης έκανε μια μεγάλη έρευνα στις κωμικές όπερες και ο ρόλος του Ochs θυμίζει πολύ τον Falstaff του Verdi. Άλλωστε ο ίδιος ο συνθέτης ευχόταν να γράψει κάτι αντάξιο της όπερας αυτής.
Ο Ιππότης με το Ρόδο μιλά για τον έρωτα και τις αλλαγές που φέρνει σε πολλά επίπεδα το αδυσώπητο πέρασμα του χρόνου. Για τον Hofmannnsthal το θαύμα της ζωής έγκειται στο ότι όταν πεθαίνει μια αγάπη, από τις στάχτες της γεννιέται μια καινούργια, αυτή είναι η φιλοσοφία του που διαπνέει ολόκληρο το έργο.
Η ατμόσφαιρα του στυλ ροκοκό κυριαρχεί στο έργο με πολλούς αναχρονισμούς, μια τρυφερή σχεδόν ειρωνική διάθεση, τη φυσική γελοιότητα του κόμη Οchs (το όνομα του σημαίνει στα γερμανικά βόδι), το παιχνίδι με την αμφισεξουαλικότητα του Οκτάβιαν (ρόλος ‘τραβεστί’ που ερμηνεύεται από γυναικεία φωνή). Την παρατηρεί κανείς ακόμα και στη γλώσσα και τους διαλόγους των ηρώων. Είναι εμφανής η πρόθεση των Strauss και Hofmannstha να παίξουν με το κοινό και να το προκαλέσουν, ακολουθώντας πιστά τα πρότυπα της κωμωδίας του 18ου αιώνα.
Στη μουσική του Ιππότη θα αναγνωρίσει κανείς μια αριστοτεχνική χρήση του leitmotiv, θα βρει στοιχεία από το singspiel, το στροφικό lied και τους ρυθμούς του βιεννέζικου βαλς που μπορεί να μην ήταν ακόμα ο χορός της εποχής (η gavotte και το menueto σε ¾ χορεύονταν) αλλά ο Strauss ήξερε ότι έργο που διαδραματίζεται στη Βιέννη δε μπορεί να νοηθεί χωρίς αυστριακό βαλς! Και όλη αυτή η διασκεδαστική… μασκαράτα λειτουργεί για να αναδείξει μέσα από το μισόφωτο την υποβλητική φιγούρα της Marschallin, στην οποία ο χρόνος δεν φέρθηκε με τον καλύτερο τρόπο μιας και η ζωή της κύλησε χωρίς μάλλον την ευτυχία. Εδώ βρίσκεται και όλη η γοητεία της όπερας αυτής που χαρακτηρίζεται ΜΟΥΣΙΚΗ ΚΩΜΩΔΙΑ, αλλά πίσω από τα κωμικά της στοιχεία κρύβει τη μελαγχολία. Άλλωστε δεν είναι διόλου τυχαίο που στο τελικό ερωτικό ντουέτο του έργου οι διάτονες συγχορδίες της ορχήστρας που διαρρηγνύουν την μελωδική αρμονική φωνητική γραμμή, μας κάνουν να αναρωτιόμαστε για την ευτυχία των δυο νέων… Εκεί μας κλείνει το μάτι ο συνθέτης για να μας πει, ότι τίποτα δεν κρατά αιώνια και ότι οι ωραίες ιστορίες μάλλον δεν έχουν καλό τέλος…

ΟΙ ΚΑΛΥΤΕΡΕΣ ΣΤΙΓΜΕΣ ΚΑΙ ΟΙ… ΑΔΥΝΑΜΙΕΣ
Κρατήστε τέσσερις σκηνές από το έργο όπου η μουσική απογειώνεται:
Ο μελαγχολικός μονόλογος της Marschallin στο τέλος της 1ης πράξης που ακολουθεί μετά το παραδοσιακό levée (ετικέτα της αυλής που καθιέρωσε ο γάλλος βασιλιάς Louis XIV). Προσέξτε τον χαρακτηριστικό ήχο του ρολογιού στην ορχήστρα όταν η ηρωίδα μιλά για τον χρόνο.
Η σκηνή της παράδοσης του Ρόδου στη νύφη (ένα γαμήλιο έθιμο που στην πραγματικότητα δεν υπήρξε ποτέ) από τον postillon d’ amour-εκπρόσωπο του γαμπρού - στην έναρξη 2ης πράξης. Ο Strauss χρησιμοποίησε ένα πληκτροφόρο όργανο εκτός ορχήστρας, το celesta, για να προσδώσει ένα εντελώς ξεχωριστό χρώμα στη μελωδία του που μας θυμίζει ωστόσο τους χτύπους του ρολογιού στο φινάλε της 1η πράξης του έργου.
Το διάσημο trio της 3ης πράξης Hab mir’s gelobt. Για πολλούς η κορυφαία στιγμή της όπερας αυτής. Υπάρχει ένα ανέκδοτο σχετικά με το πώς γεννήθηκε η μουσική αυτού του trio. Ο Strauss καθόταν στο πιάνο του, επαναλαμβάνοντας ξανά και ξανά το σύντομο waltz της Mariandel τη στιγμή που αρνείται πεισματικά να πιει το κρασί που της προσφέρει ο Ochs. Κάποια στιγμή εισβάλει στο σαλόνι η γυναίκα του συνθέτη: «Εμπρός λοιπόν, συνέχισε, συνέχισε!», του φωνάζει και από ‘κείνη τη στιγμή ο συνθέτης συνέχισε και ολοκλήρωσε ως το τέλος το trio!
Το τελικό ερωτικό ντουέτο Octavian και Sophie. Όμορφη μελωδία στα όρια της ρομαντικής γραφής με την ορχήστρα να κινείται στις τελευταίες συγχορδίες διάτονα αφήνοντας ένα… δυσοίωνο μήνυμα για το μέλλον της ερωτικής ιστορίας, όπως προαναφέραμε.
Αν έχει κάποιο αδύνατο σημείο αυτή η όπερα, είναι ίσως η μεγάλη διάρκειά της (αγγίζει τις 4 ώρες). Δικαίως ίσως το λιμπρέτο έχει δεχτεί έντονη κριτική γι’ αυτό και σποραδικές… περικοπές. Ασυνήθιστα μεγάλο, αν σώζεται κάπως είναι χάρη στην αριστοτεχνική ενορχήστρωση του Στράους (έχει βάλει 114 όργανα στα πιτ της ορχήστρας) αλλά μας προκαλεί εντύπωση μιας και οι δυο συνεργάτες ήταν μάστορες της σκηνικής οικονομίας. Η επιθυμία του συνθέτη ίσως να αναβιώσει ένα έργο στα χνάρια της παράδοσης της grand opera να προκάλεσε αυτή τη μεγάλη διάρκεια. Στην αλληλογραφία τους βλέπουμε ότι ο Strauss εκθειάζει την 1η πράξη αλλά παραπονιέται για μια επίπεδη ατμόσφαιρα στη 2η που φοβάται πως θα επιδράσει καταλυτικά στην 3η και δε θα σώσει το έργο.
Περίληψη: Η 32χρονη Marschallin έχει περάσει μια θυελλώδη νύχτα με τον 17χρονο κόμη Οκτάβιαν, όταν έρχεται ο επαρχιώτης εξάδελφός της, βαρόνος Οchs, ο οποίος ακολουθώντας τις παραδόσεις θέλει να στείλει με έναν νεαρό ευγενή το ασημένιο ρόδο στη υποψήφια 16χρονη μνηστή του Σοφί ως υπόσχεση αφοσίωσης. Την «αποστολή» αναλαμβάνει ο νεαρός Οκτάβιαν. Μόλις όμως οι δύο νέοι συναντιούνται ερωτεύονται κεραυνοβόλα και η Σοφί αποφασίζει να μην παντρευτεί τον Οchs. Εδώ αρχίζουν οι περιπέτειες… 

H ΠΡΕΜΙΕΡΑ
Η πρεμιέρα του έργου δόθηκε στις 26 Ιανουαρίου 1911 στην Königliches Opernhaus της Δρέσδης σε μουσική διεύθυνση του Ernst von Schuch του ανθρώπου που διηύθυνε και άλλα έργα του Στράους και τις Σαλώμη, Ηλέκτρα. Ο Max Reinhardt ανέλαβε την όλη παραγωγή.

Διανομή:
Marschallin, Princess Marie Thérèse von Werdenberg (soprano)          ......................................................................................... Margarethe Siems
Octavian, Count Rofrano (mezzo-soprano) …...... Eva von der Osten
Baron Ochs auf Lerchenau, ( bass) ….......................Karl Perron
Sophie von Faninal (soprano) ..................................Minnie Nast
Herr von Faninal, ( baritone) ………..........................Karl Scheidemantel
Marianne (soprano) ................................................... Riza Eibenschütz
Valzacchi (tenor)……...................................................Hans Rüdiger
Annina (contralto) …..................................................Erna Freund
An Italian singer (tenor) ...........................................Fritz Soot 

Επρόκειτο για έναν ανεπανάληπτο θρίαμβο που χαιρετίστηκε και από τους κριτικούς οι οποίοι εκθείασαν το έργο. Οι μόνες ενστάσεις ήταν η χρήση του βαλς που θεωρήθηκε εκτός ατμόσφαιρας. Η επιτυχία του έργου ήταν τόσο μεγάλη που για τα επόμενα 3 χρόνια ξεκινούσαν τρένα από το Βερολίνο στη Δρέσδη για να μεταφέρουν το κοινό στην παράσταση! Σήμερα ο Ιππότης έχει χαρακτηρισθεί από πολλούς ως η πιο δημοφιλής γερμανική όπερα.

Η ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΤΗΣ ΚΟΛΩΝΙΑΣ
Στην κατάμεστη Oper der Stadt της Κολωνίας (ένα μοντέρνο λευκό κτίριο με χωρητικότητα 1300 θέσεων που σχεδιάστηκε από τον αρχιτέκτονα Wilhelm Riphahn και εγκαινιάστηκε το 1957) είδαμε μια καλοφτιαγμένη παράσταση σχεδόν σε όλα τα επίπεδα, αν εξαιρέσει κανείς το εικαστικό μέρος που αποτέλεσε το μελανό σημείο της όλης παραγωγής και ήταν και μεγάλη αδικία για τις τόσο εξαιρετικές φωνές σε κάθε ρόλο της διανομής. Αφαιρετικό το σκηνικό, αλλά άνευρο, κακόγουστο και φθηνό, δυστυχώς κινήθηκαν περίπου στο ίδιο πλαίσιο και τα κοστούμια, παραδοσιακά και στο πνεύμα του έργου με εκείνο της Marschallin να αποτελεί εξαίρεση, ευτυχώς.
Η ορχήστρα του Patrick Ringborg ήταν μάλλον τσαπατσούλικη. Σε αρκετά σημεία ήθελα να ακούσω πιο καθαρό ήχο στα όργανα. Υπήρχε πρόβλημα στα tempi και στην παρουσίαση του ρόδου χρειαζόμασταν όλοι ένα σαφώς πιο ‘καθισμένο’ τέμπο.
Ο μπάσος Bjarni Thor Kristinsson στο ρόλο του βαρόνου Ochs ήταν εντυπωσιακός και φωνητικά αλλά και υποκριτικά, κατάφερε να αποδώσει τον ‘κόντρα’ αυτό ρόλο με ακρίβεια, ειλικρίνεια. Ένα δύσκολο ρόλο για μπάσο που σε πολλές παραγωγές αποτελεί ίσως τον αδύναμο κρίκο… Απαράδεκτη η επινόηση του σκηνοθέτη να τον γελοιοποιήσει αφήνοντας τον με το εσώρουχο στο φινάλε της σκηνής του πανδοχείου στην 3η πράξη. Μικροκαμωμένη η Sophie της παράστασης- Jutta Boehnert διαθέτει μια σκούρη φωνή ελαφριάς σοπράνο- ήταν καλή φωνητικά και σκηνικά. Το ίδιο και ο Octavian της Claudia Mahnke που μπορεί να μην είχε την κορμοστασιά του νεαρού ιππότη, είχε ωστόσο μια τεράστια σε όγκο φωνή και καλή σκηνική παρουσία. Τελικά διαπιστώνει κανείς αυτό που λένε σχεδόν όλοι. Ότι οι ‘βόρειες’ φωνές μπορεί να μην έχουν το ιταλικό squillo και το ζεστό όμορφο χρώμα των μεσογειακών φωνών, δεν υπολείπονται όμως σε κάτι πέραν τούτου.
Το αστέρι της βραδιάς ήταν μοιραία η Kiri Te Kanawa και ήταν φυσικό και αναμενόμενο. Το θέατρο είχε πάρα πολλούς αλλοδαπούς θεατές που ταξίδεψαν ακόμα και από τις ΗΠΑ για να τη δουν. Η τελευταία της παρουσία σε όπερα έγινε το 2004 στο Los Angeles στο έργο του S. Barber, Vanessa. Πριν την επιστροφή της ως Marschallin είχε προηγηθεί λίγες μέρες πριν η εμφάνιση της ως guest star στη λαμπερή πρεμιέρα της Met, Το Κορίτσι του Συντάγματος όπου ερμήνευσε τη Duchess of Krakenthorp, ένα ρόλο πρόζας αλλά φυσικά τραγούδησε (το "Cancion al Arbol del Olvido" του A. Ginestera).
Εντυπωσιακή και αριστοκρατική φιγούρα στη σκηνή (παρότι η ίδια εξομολογήθηκε σε πρόσφατη συνέντευξή της ότι κυκλοφορεί ως επί το πλείστον με παντελόνια που είναι βολικά και μικρή ήταν ένα αγοροκόριτσο), ο ρόλος μπορεί να είναι λίγο χαμηλός για τη φωνή της, βλέπεις όμως πως η φωνή είναι εκεί και έχει έναν τρόπο να κυριαρχεί στη σκηνή χωρίς να το κάνει ηθελημένα και χωρίς καμία εκζήτηση. Η Kanawa που την άκουσα ζωντανά για 2η φορά- αλλά χωρίς ‘ψείρα’ αυτή τη φορά-δεν έχει μεγάλη φωνή, όμως μόλις περνάει στο ψηλό ρεζίστρο της soprano ο ήχος της ανθίζει και πλημμυρίζει όλο το θέατρο. Αυτό το άκουσα καθαρά στο Τrio του finale που ήταν και η καλύτερη στιγμή της παράστασης. Νομίζω πως άκουσα μια από τις καλύτερες εκτελέσεις του trio στη ζωή μου.
Δικαιολογημένος ο θρίαμβος στο φινάλε, με πολλές αυλαίες και τον κόσμο να ουρλιάζει. Η επιστροφή της dame ήταν αντάξια του ονόματός της και ο αποχαιρετισμός στο ρόλο επίσης.


(Αυλαία μετά την πρεμιέρα)

ΠΗΓΕΣ
Bryan Gilliam, THE LIFE OF RICHARD STRAUS (editions Cambridge University Press)
• Alan Jefferson, STRAUSS: DER ROSENKAVALIER (editions Cambridge University Press)
• ΕΓΚΥΚΛΟΠΑΙΔΕΙΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ (εκδόσεις ΑΛΚΥΩΝ)
• Andras Batta, ΌΠΕΡΑ (εκδόσεις ΕΛΕΥΘΕΡΟΥΔΑΚΗΣ)
• Rosenthal & Warrack, THE CONCISE OXFORD DICTIONARY OF OPERA
• Phil Goulding, Ticket to the Opera (Editions Ballantine Publishing Group)


© copyright, Opera I Love

9 comments:

Anonymous said...

Μάλιστα. Μάλλον "τυφλή" οπαδός της Te-Kanawa πρέπει να είστε. Δεν γνωρίζω φυσικά πως ήταν από πρώτο χέρι, αλλά τα χρόνια είναι χρόνια και αυτό το γνωρίζω. Γνωρίζω όμως ότι την Marschalin την ερμήνευσε στην αιχμή της καριέρα της η Te-Kanawa με ένα δυνατό καστ να συμπληρώνει το trio (Hendricks και Von Otter) και ήταν από τις σπουδαιότερες ερμηνεύτριες του ρόλου.

Μια επισήμανση. Celesta χρησιμοποίησε ο R. Strauss. Στο belcanto δεν χρησιμοποιήθηκε ποτέ celesta... γιατί δεν είχε εφευρεθεί εκείνη την περίοδο. Για την δε Lucia (bel canto) δεν υπήρχε celesta αλλά είναι άλλο όργανο, η Glass Harmonica, που ο Donizetti επιθυμούσε να αντικαταστήσει την μελωδική γραμμή του φλάουτου στην σκηνή της τρέλας.

Το πρώτο γνωστό έργο που έγινε χρήση της celesta είναι το μπαλέτο Καρυοθραύστης του Tchaikovsky. Ο Strauss την χρησιμοποίησε σίγουρα και στην Αριάδνη στην Νάξο. O Mahler στην 6η συμφωνία του και φυσικά ο Bartok στη μουσική του για έγχορδα, κρουστά και τσελέστα.

Πολύ καλή και ευχάριστη η ενημέρωση σας. Μπράβο σας και ευχαριστούμε.

Gloriana said...

Είναι πράγματι πασίγνωστο ότι η Marcshallin υπήρξε ένας μεγάλος ρόλος της Kanawa.
Προσωπικά θεωρώ ότι ταιριάζει περισσότερο στη φωνή της spinto και όχι της λυρικής σοπράνο, άσχετα αν την τραγουδούν πολλές λυρικές, λόγω ιδιοσυγκρασίας. Πάντως στην πρώτη πράξη που είναι γραμμένη περισσότερο στη μεσαία περιοχή μιας σοπράνο o ήχος της spinto περνάει πολύ καλύτερα σε σχέση με τις λυρικές soprano που σε αρκετά σημεία δεν ακούγονται καν...

Ευχαριστώ για τη διόρθωση για το celesta. Έχεις πράγματι δίκιο.

kostas said...

Glory eyge.
Safh apopsi gia mia foni mporoume na exoume monon an tin akousoume sti skhnh kai oxi apo hxografhseis. H Kanawa exei akoma th fonh pou eixe, apla kounaei perissotero kai einai logiko. Thn akousa arketes fores zontana kai prosfata kai palaiotera kai me entyposiazei akribos gia to pos mporei na diathreitai se tetoio epipedo. Prepei na einai pano apo 60

Gloriana said...

kosti poy xathikes re agogi? Pote erxesai sta meri mas?

Anonymous said...

Σαφέστατη άποψη για την φωνή έχουμε κυρίως από την φόρμα του καλλιτέχνη ειδικά δε αυτών που ανήκουν στην όπερα, όπου είναι εν μέρη και αθλητές. Ο χρόνος και η ηλικία παίζουν το ρόλο τους και λογικά μπορεί κάποιος να επιμείνει σε αυτό, άσχετα αν είναι στην σκηνή ή στην ηχογράφηση. Οι κακοί είναι κακοί όπως και να το κάνουμε (π.χ. De Niese) ενώ οι καλοί είναι καλοί

Π.χ. ο Domingo στο Gala του Los Angeles με τον Giulini (Ζενίθ), με τον Domingo στην τελευταία του ηχογράφηση στους Μεδίκους του Leoncavalo με τον Veronesi (ναδίρ). Μέρα με την νύχτα.

Όσον αφορά τον ρόλο της Marschalin προτιμώ να ερμηνεύεται σωστά από λυρική σοπράνο. Αλλά εκεί μπορεί να είναι εκτιθέμενη σε πολλές φυσικές αδυναμίες μια λυρική σοπράνο (πρόσφατη περίπτωση Flemming). Από την άλλη μια σπίντο σοπράνο μπορεί να έχει μια πιο έξυπνη και τεχνική προσέγγιση. Λυρική= Hard way, Spinto=Easy and smart way. H μουσική του R. Strauss ένα πράγμα σημαίνει: There is no easy way. Ειδικά για τους τραγουδιστές και πιο πολύ ακόμα για τις σοπράνο.

Αυτό δεν σημαίνει όμως ότι δεν μπορείς να απολαύσεις μια ερμηνεία από μια spinto (όπως την Te Kanawa).

Gloriana said...

Ας συμφωνήσουμε ότι διαφωνούμε. Σ'ευχαριστώ για την παρέμβαση.

mahler76 said...

πολύ καλό το άρθρο σου. Μόλις απέκτησα μια βερσιόν με την Κιρι στα νιάτα της. Μένει να την ακούσω να σου πώ εντυπώσεις. καλό απόγευμα.

Gloriana said...

Μαλερίνε σ'ευχαριστώ.
Σε παρακολουθώ να ξέρεις!

kostas said...

Safestath apopsh gia thn pragmatiki fonh enos tragoudisti operas exoume mono an ton akousoume zontana. Sta studio mageireuontai para polla kai apo tis hxografhseis akous to ideodes, oxi to pragmatiko.

ps. glory augousto tha mai sto ellada