14.10.07

Άρθρο: Αμφιλεγόμενος ο Ρίχαρντ Στράους;

Με αφορμή το σχόλιο της Τίνας Αντωνάκου στο πολύ ενδιαφέρον πολιτιστικό περιοδικό της Θεσσαλονίκης PARALLAXI:

"Τρεις δεκαετίες προτού συνθέσει τον ολυμπιακό ύμνο για τους αγώνες του Μονάχου του 1936, ο αμφιλεγόμενος Ρίτσαρντ Στράους συναντούσε έναν άλλο μέγα αμφιλεγόμενο (αλλά σαφώς πιο ταλαντούχο), τον Όσκαρ Ουάιλντ. Το αποτέλεσμα είναι η όπερα Σαλώμη που ανέβηκε για πρώτη φορά στη Δρέσδη το 1905, σε λιμπρέτο που βασίζεται στη γερμανική μετάφραση του ομότιτλου θεατρικού έργου του Ουάιλντ..."

Ας μου επιτραπεί μια παρέμβαση προς σχολιασμό για το άνω κείμενο, απλά και μόνο επειδή αγαπώ το έργο του Στράους, θεωρώ ότι υπήρξε το ίδιο ταλαντούχος όσο ο Ουάιλντ (δε τίθεται θέμα περαιτέρω σχολιασμού επί τούτου) και νομίζω ότι είναι πρέπον να διαβάσει κανείς κάποια γεγονότα για τη ζωή του, όπως διαδραματίστηκαν για να βγάλει τα δικά του συμπεράσματα.

Καταρχάς, Ρίτσαρντ Γκιρ μπορεί να υπάρχει και μας αρέσει πολύ, αλλά Ρίτσαρντ Στράους δεν υπάρχει, ο συνθέτης ονομάζεται Ρίχαρντ Στράους και η καταγωγή του είναι Αυστριακή.

Η περίπτωση του Στράους είναι μια από τις πολλές της Φασιστικής Γερμανίας, όταν ο Χίτλερ και ο Ναζισμός έκαναν την εμφάνιση τους ως ένα νέο εθνικοσοσιαλιστικό κίνημα αναδιάρθρωσης και παλινόρθωσης της Γερμανίας. Ένας ολόκληρος λαός πλανήθηκε και τους ακολούθησε, και πολλοί άνθρωποι των Τεχνών & Γραμμάτων το ίδιο. Ο Στράους συγκαταλέγεται ανάμεσα τους, όμως υπάρχει ένα ΑΛΛΑ...

Το 1931 όταν η Γερμανία ανέλαβε τους Ολυμπιακούς Αγώνες του Μονάχου το '36 στον Στράους προτάθηκε να γράψει ένα χορωδιακό έργο για την έναρξη των αγώνων. Ο ίδιος φάνηκε απρόθυμος και εκ νέου το 1934 του στάλθηκε μια επίσημη επιστολή από το εθνικο-σοσιαλιστικό κόμμα αυτή τη φορά που είχε ανέλθει στην εξουσία μόλις τον προηγούμενο χρόνο. Ο συνθέτης όπως και άλλοι ομότεχνοι του πίστευε ότι η πτώση της Κυβέρνησης της Βαϊμάρης της οποίας η Καλλιτεχνική Διεύθυνση είχε οδηγήσει σε έναν πολιτιστικό μαρασμό το κράτος τα τελευταία δέκα χρόνια, θα έφερνε καλύτερες μέρες.

Στο Βερολίνο συναντήθηκε με τον Υπουργό Προπαγάνδας, Joseph Goebbels που έλεγχε την πολιτιστική σκηνή του Γ' Ράιχ. Σκοπός της συνάντησης ήταν η συμβουλές του Στράους για την αλλαγή και βελτίωση του Νόμου περί Πνευματικών Δικαιωμάτων και Ιδιοκτησίας. Για τον συνθέτη ήταν μια ευκαιρία να πραγματοποιήσει ένα όνειρο, προστατεύοντας το έργο συνθετών που είχαν φύγει από τη ζωή.

Ακολoύθησε τη συνάντηση, μια επίσημη επιστολή του Goebbels που ζητούσε από το συνθέτη να δεχτεί τη θέση του Διευθυντή του Reichsmusikkammer. Ο συνθέτης είδε να ανοίγεται μπροστά του η ευκαιρία να βοηθήσει την αναβάθμιση των Ωδείων αλλά και την εισαγωγή μουσικών σπουδών υψηλού επιπέδου στην Πρωτοβάθμια και Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση, τη δημιουργία ενός Κρατικού Ραδιοφωνικού Σταθμού υψηλών προδιαγραφών αλλά και την εκπλήρωση επιθυμιών του, όπως να σταματήσουν τα πατριωτικά και στρατιωτικά τραγούδια να διδάσκονται στα σχολεία και στις οργανώσεις νέων γιατί τα έβρισκε μάλλον ενοχλητικά και επικίνδυνα για τις φωνές των νεαρών παιδιών. Δέχτηκε, λοιπόν, τη θέση.

Φυσικά σύντομα διαπίστωσε ότι το όνειρο θα παρέμενε απλά όνειρο. Ειδικά όταν συνάντησε τα δυο πρώτα μεγαλύτερα εμπόδια του Γ' Ράιχ, αυτό του Τμήματος Λογοκρισίας και αυτό της πολιτικής προς τους Εβραίους. Το ποτήρι ξεχείλισε το 1935 όταν στην πρεμιέρα του έργου του Die schweigsame Frau του ζητήθηκε να αφαιρέσει από το πρόγραμμα το όνομα του λιμπρετίστα, που δεν ήταν άλλος από τον Εβραίο συγγραφέα και φίλο του, Stefan Zweig. Ο Στράους αρνήθηκε να το κάνει, παραιτήθηκε από το αξίωμα του και έστειλε ένα γράμμα υποστήριξης στο φίλο του, που όμως δεν έλαβε ποτέ αφού κατασχέθηκε από τη Gestapo και παραδόθηκε αντίγραφό του στον ίδιο τον Χίτλερ δυο εβδομάδες αργότερα.

Η προσπάθεια του συνθέτη να μείνει εκτός πολιτικών καταστάσεων, να μην εμπλακεί πολιτικά ακολουθώντας το δρόμο του καλλιτέχνη και μόνο, είχε αποτύχει παταγωδώς και ως συνεπακόλουθο θα άρχιζε να βιώνει ο ίδιος και η οικογένεια του την πολιτική των Ναζί. Η νύφη του συνθέτη, Alice, ήταν Εβραία.

Το 1938 και παρότι οι σχέσεις του με το Γ' Ράιχ φαίνονταν να βελτιώνονται (έγινε μουσικός διευθυντής στο Dusseldorf και διεύθυνε την Arabella) η Alice συνελήφθη και περιορίστηκε κατ' οίκον στο Garmisch γιατί έχασε την ταυτότητα και την άδεια οδήγησης της. O ίδιος ο συνθέτης ζήτησε τη βοήθεια δικών του ανθρώπων πηγαίνοντας στο Βερολίνο και κατάφερε μια συνάντηση με τον Goebbels τον επόμενο χρόνο με σκοπό να προστατέψει την οικογένεια του γιου του. Η λύση δόθηκε μόλις το 1942, ο συνθέτης εγκατέλειψε τη Γερμανία μετακομίζοντας με όλη του την οικογένεια στην Αυστρία. Το 1944 όμως κατά την απουσία του ίδιου, η Gestapo συνέλαβε και φυλάκισε αυτή τη φορά για 2 μέρες την Alice και το γιο του συνθέτη Franz. Ο Στράους κατάφερε να αποφυλακιστούν και να επιστρέψουν στο Garmisch όπου τέθηκαν υπό κατ' οίκον περιορισμό ως το τέλος του πολέμου.

Μου είναι τρομερά δύσκολο να πιστέψω πως ο συνθέτης της Elektra, ενός έργου τόσο επαναστατικού που ασκεί δριμεία κριτική στην εξουσία, όπως και το Friedenstag ένας ύμνος στην ειρήνη το οποίο και αποφάσισε να παρουσίασει το 1938 (ο β' παγκόσμιος πόλεμος ανέτρεψε τα σχέδια του), είναι και τα δυο προϊόντα ενός ναζιστή. Τα γεγονότα αποκαλύπτουν σε μένα ότι οι επιλογές του ήταν κακές, φέρει φυσικά ευθύνη και άλλωστε την ανέλαβε εξ' ολοκλήρου και ο ίδιος.

ΠΗΓΗ: The Life of Richard Strauss, by Bryan Gilliam (editions Cambridge University Press).

Ακούστε μια από τις πιο λυρικές στιγμές του συνθέτη. Ένα απόσπασμα από τον Ιππότη με το Ρόδο, την παρουσίαση του Ρόδου.



Octavian: Anne Sophie Von Otter, Sophie: Barbara Bonney

3 comments:

Parsifal said...

Το πιο αστείο ειναι οτι κ στην τηλεοπτική διαφήμιση της Σαλώμης του ΜΜΘ, Ρίτσαρντ τον λενε...Ριτσαρντ Στράους εντ Ρίτσαρντ Γουόγκνερ....

Gloriana said...

Ρε συ δεν είναι κάπως?

mahler76 said...

Edaxi ki ego eiha mia gnosti pou tin Elizabeth Teilor tin apokalouse Litsa Teilor (ohi katamoutra fisika) alla itan teleios vlaha i kopela.