21.7.07

ΑΡΘΡΟ: 'Στο Δρόμο που άνοιξε η Κάλλας'

ΤΡΙΑΝΤΑ ΧΡΟΝΙΑ ΜΕΤΑ: Στο δρόμο που άνοιξε η Κάλλας
της ΣΤΑΥΡΟΥΛΑΣ ΠΑΠΑΣΠΥΡΟΥ

Εντάξει οι επέτειοι κι οι εορτασμοί, οι τιμές και τ' αφιερώματα. Μήπως, όμως, με αφορμή τα τριαντάχρονα από το θάνατο της Κάλλας, πρέπει ν' αναρωτηθούμε τι άλλαξε στη χώρα μας από την εποχή που η νεαρή υψίφωνος Μαρία Καλογεροπούλου διάλεξε το δρόμο της φυγής; Τι καλείται ν' αντιμετωπίσει σήμερα μια νέα Ελληνίδα που ονειρεύεται να σταδιοδρομήσει ως σοπράνο; Τι είδους παιδεία τής παρέχεται και τι ευκαιρίες για ν' αναδειχτεί; Μήπως η φυγή στο εξωτερικό παραμένει ακόμα μονόδρομος;

Γεννημένη το 1923 στη Νέα Υόρκη, η καλλιτέχνις που έμελλε να σφραγίσει τη λυρική τέχνη του 20ού αιώνα ήρθε στην Αθήνα με τη μητέρα της το '37 και ξεκίνησε μαθήματα τραγουδιού αρχικά στο Εθνικό Ωδείο με τη Μαρία Τριβέλα και στη συνέχεια στο Ωδείο Αθηνών πλάι στη διάσημη ισπανίδα σοπράνο Ελβίρα Ντε Ιλντάγκο.

Χάρη στη βοήθεια της τελευταίας, προσελήφθη στην Εθνική Λυρική Σκηνή και, μέσα στο σκοτάδι του πολέμου, έλαμψε ως πριμαντόνα στην «Τόσκα» του Πουτσίνι, στον «Πρωτομάστορα» του Καλομοίρη, στον «Φιντέλιο» του Μπετόβεν, στην «Καβαλερία Ρουστικάνα» του Μασκάνι... Τον Σεπτέμβριο του '45, ωστόσο, έδωσε τέλος στην ελληνική της καριέρα. «Παλεύουμε να χωρέσουμε...» Οι λόγοι που επικαλούνται οι βιογράφοι της γι' αυτήν της την έξοδο είναι η μετριότητα των παραστάσεων της Λυρικής, των ανεβασμένων με πενιχρά μέσα, τα μηδαμινά οικονομικά οφέλη μιας καριέρας στην Ελλάδα, κι ακόμα, η αντιζηλία των συναδέλφων της, που υποδαυλιζόταν κι από τη δική της, γεμάτη αυτοπεποίθηση, συμπεριφορά.


Εξι δεκαετίες κύλησαν από τότε, αλλά, όπως ισχυρίζεται η Λούλη Ψυχούλη, «η μούτζα και η κλοτσιά στη μουσική δεν έχουν πάψει!». Σύμφωνα με την πρόεδρο του «Ατενέουμ», «η αλληλεγγύη της μετριότητας, παμπάλαιος θεσμός στη χώρα μας, εξακολουθεί να βασιλεύει και να θεριεύει. Αυτή καθορίζει το μέλλον των ταλαντούχων, αυτή αποφασίζει ποιος θα διακριθεί. Οποιος βγει από τα ελληνικά σ
ύνορα, είναι βέβαιο πως θα σταδιοδρομήσει. Αρκεί να φύγει!».
Η Ειρήνη Κυριακίδου, μια από τις πιο ελπιδοφόρες τραγουδίστριες της νέας γενιάς, δεν συμμερίζεται ακριβώς τα παραπάνω. «Οι καλλιτέχνες της ηλικίας μου είμαστε ενωμένοι σαν γροθιά. Προσωπικά, η ενέργεια που αντλώ από τις συναδέλφισσές μου είναι πολύ θετική», υποστηρίζει.
Για την 28χρονη μαθήτρια της Μαρίνα Κρίλοβιτς στο «Ατενέουμ», την βραβευμένη στο διαγωνισμό «Μαρία Κάλλας» και με μια ομώνυμη υποτροφία που την οδήγησε στο διεθνές Στούντιο Οπερας της Ζυρίχης, υπάρχουν άλλα προβλήματα, πιο ζωτικά. «Και καλά ωδεία έχουμε στην Ελλάδα, και καθηγητές που είναι σε θέση να προσφέρουν. Εκείνο που λείπει είναι μια Ακαδημία με τις σωστές υποδομές, οι μαθητές της οποίας θα 'ναι έτοιμοι ν' αντιμετωπίσουν τον κόσμο του λυρικού θεάτρου όταν αποφοιτήσουν. Εγώ βγήκα από το Ωδείο γνωρίζοντας μόνο έναν ολοκληρωμένο ρόλο - ένα μέρος του "Ντον Τζοβάνι". Δεν είχα ψηθεί, δεν είχα ρεπερτόριο. Το κοινό της όπερας, επίσης, είναι περιορισμένο. Δεν μπορεί να συγκριθεί μ' εκείνα της Γερμανίας, της Ιταλίας, της Αμερικής. Διαθέτουμε ένα μόνο λυρικό θέατρο που παλεύει να μας χωρέσει όλους, κι όπου οι μόνιμοι καλλιτέχνες του έχουν αναπόφευκτα προτεραιότητα, ενώ στις λιγοστές παραγωγές του Μεγάρου προτιμώνται συνήθως τα μεγάλα ονόματα. Με το που πήγα στη Ζυρίχη στα 23 μου, δεν άνοιξαν απλώς τα μάτια μου, έπιασα αμέσως δουλειά. Κι εκεί υπάρχει ανταγωνισμός, αλλά οι ευκαιρίες είναι περισσότερες...».
Για την Ειρήνη Κυριακίδου, που συμμετέχει στη φετινή «Μήδεια» του Κόκκου ερμηνεύοντας μία από τις δύο ακολούθους της Γλαύκης, το να βιοποριστείς εδώ ως λυρικός καλλιτέχνης είναι δύσκολο αλλά όχι ακατόρθωτο. Οπως και να 'χει, «είναι ένα επάγγελμα με φοβερές απαιτήσεις, που, αν το κάνεις σωστά, σε απογειώνει». Οσο για τα μαθήματα, δεν τελειώνουν ποτέ. «Είναι πολύ σημαντικό να έχεις πλάι σου κάποιον που εμπιστεύεσαι, για να σε ακούει και να σε καθοδηγεί». Κι ενώ δεν αποκλείει το ενδεχόμενο να φύγει και πάλι -έχει ήδη στο ενεργητικό της εμφανίσεις στις όπερες της Τουλούζης και του Τελ Αβίβ- ευελπιστεί ότι η δημιουργία της Οπερας με τη χορηγεία του Ιδρύματος Νιάρχου θ' αλλάξει το εγχώριο τοπίο καθοριστικά. «Καριέρα δεν κάνεις εδώ» .
«Γιά να δούμε...», λέει με μια ελαφριά καχυποψία η παλιά της συμμαθήτρια και στενή της φίλη, Λουκία Σπανάκη. Επίσης υπότροφος του ιδρύματος «Μαρία Κάλλας», η Σπανάκη έχει αποσπάσει ώς τώρα δύο πρώτα βραβεία σε διεθνείς διαγωνισμούς για τους ρόλους της Λουτσία στη «Λουτσία ντι Λάμερμουρ» και της Βιολέτας στην «Τραβιάτα», τους οποίους ερμήνευσε στη συνέχεια στις όπερες της Στουτγάρδης και του Πεκίνου.

Οπως η Κυριακίδου, έτσι κι η ίδια οδηγήθηκε στο τραγούδι στην ηλικία των 18, καθώς ολοκλήρωνε τις σπουδές της στο πιάνο. «Αρχισα χαλαρά κι επιπόλαια», λέει, «αλλά στην πορεία φάνηκε πως αυτός ήταν ο προορισμός μου».
Η μουσική παιδεία στην Ελλάδα δίνει κατά τη γνώμη της σωστές βάσεις. Ωστόσο, «τα καλά ωδεία, όπως το "Ατενέουμ", των Αθηνών, το Εθνικό ή το Κρατικό της Θεσσαλονίκης, είναι μετρημένα. Κι οι καλοί δάσκαλοι, σαν την Κρίλοβιτς, τον Αρη Χριστοφέλλη, τη Χριστίνα Γιαννακοπούλου, τη Μάτα Κατσούλη ή τον Βαγγέλη Χατζησίμο, σπανίζουν. Οσο για την πολιτεία, δεν δείχνει για την όπερα το απαιτούμενο ενδιαφέρον». Η διέξοδος του εξωτερικού μοιάζει στα μάτια της με πανάκεια. «Και κάθε μέρα να τραγουδάς στην Ελλάδα, καριέρα δεν κάνεις. Καριέρα σημαίνει να τρέχεις παράλληλα σε πολλές πιάτσες. Το να κινείσαι μεταξύ Λυρικής και Μεγάρου δεν φτάνει. Δεν διευρύνονται οι ορίζοντές σου, δεν εξελίσσεσαι δουλεύοντας με τους ίδιους πάνω κάτω ανθρώπους. Εξω, οι πιθανότητες να συναντήσεις καλούς μαέστρους ή σκηνοθέτες που να λειτουργούν κι ως δάσκαλοι, όχι ως απλοί διεκπεραιωτές, είναι πιο πολλές».

Αυτή την περίοδο η Λουκία Σπανάκη ψάχνει, εκτός συνόρων φυσικά, τον ατζέντη της ζωής της: «Σαν τον γαμπρό που λέγαμε παλιότερα!» Εχει συνεργαστεί μ' αρκετούς ώς τώρα στη Γερμανία, τη Γαλλία και την Ιταλία -«διαφορετικά μένεις στ' αζήτητα»- αλλά εκείνος που θα την «τρέξει» πραγματικά, που δεν θα παίζει παιχνίδια στην πλάτη της και θα μοιράζεται μαζί της κοινούς στόχους δεν έχει βρεθεί ακόμα. «Πρόκειται για έναν αγώνα που δεν έχει σχέση με το αν τραγουδάς καλά, αλλά με το πόση τύχη διαθέτεις», λέει.
Η Μυρτώ Παπαθανασίου, πάντως, που όπως και η Σπανάκη συμμετέχει στο ρεσιτάλ του Ελληνικού Φεστιβάλ την ερχόμενη Παρασκευή στη Μικρή Επίδαυρο, το βασισμένο στο αθηναϊκό ρεπερτόριο της Κάλλας/Καλογεροπούλου, αυτόν τον αντζέντη τον έχει βρει. Κι έχει ανειλημμένες υποχρεώσεις -ανάμεσα στις οποίες και μία «Τραβιάτα» στο Κόβεν Γκάρντεν- ώς το 2011!

Ανιψιά ερασιτέχνη μαέστρου κι εγγονή ενός ταβερνιάρη-οργανοποιού, η Μυρτώ Παπαθανασίου μεγάλωσε στη Λάρισα συμμετέχοντας στην τοπική παιδική χορωδία από 4,5 χρονών. Με το που ολοκλήρωσε τις σπουδές της στο τραγούδι στο Κρατικό Ωδείο Θεσσαλονίκης και πήρε πτυχίο μουσικολογίας από το ΑΠΘ, έβαλε το '98 πλώρη για την Ιταλία, συμπληρώνοντας με τις οικονομίες της την υποτροφία «Αλεξάντρα Τριάντη» που είχε ήδη αποσπάσει. «Ηταν η μοναδική υποστήριξη που έλαβα από την Ελλάδα, μόνο γι' αυτήν μπορώ να πω ευχαριστώ». Πέρα από μια συνεργασία με τη Λυρική και μερικά κοντσέρτα στο Μέγαρο, σοβαρές προσκλήσεις από εδώ δεν έχει λάβει, μολονότι την τελευταία επταετία έχει τραγουδήσει σε μεγάλα θέατρα του εξωτερικού -Παρίσι, Μόντε Κάρλο, Βιέννη, Λουκέρνη, Γένοβα, Βερόνα, Αμστερνταμ.

Η μεγαλύτερη δε επιτυχία της ήταν πέρσι, ως Βιολέτα στην Οπερα της Ρώμης, σε σκηνοθεσία Φράνκο Τζεφιρέλι.
«'Οποιος θέλει», λέει, «μπορεί να με βρει. Δεν είμαι όμως διατεθειμένη να τραγουδάω τζάμπα. Πόσο μάλλον όταν διαπιστώνω πως ισάξιοι μ' εμένα ξένοι καλλιτέχνες μετακαλούνται στην Ελλάδα με τεράστιες αμοιβές. Εχω κάνει θυσία για να τα καταφέρω, οι σπουδές και τα ταξίδια κοστίζουν, γιατί να κάνω σκόντο λοιπόν; Κανείς από τους συναδέλφους μου στην Ιταλία δεν το κάνει». Η Παπαθανασίου πήρε την απόφαση να φύγει «ενστικτωδώς», όχι μόνο επειδή δεν είχε κανέναν γνωστό να τη «βολέψει κάπου», αλλά και για ν' ακονίσει τις δυνάμεις της μέσα σε συνθήκες έντονου ανταγωνισμού. «Δουλεύοντας στο εξωτερικό, οφείλεις να είσαι τέλεια προετοιμασμένος, να μην εφησυχάζεις, ν' αποδεικνύεις την αξία σου από τις πρόβες ως την τελευταία παράσταση. Μέσα στην τελευταία εικοσαετία, και στην Ιταλία και στη Γερμανία, οι προϋπολογισμοί των θεάτρων έχουν μειωθεί, με ό,τι αυτό συνεπάγεται για τις παραγωγές, τις θέσεις εργασίας, τα κασέ. Μ' άλλα λόγια, κονταροχτυπιέσαι συνεχώς! Κι έτσι και το.. παίξεις ντίβα, "να περάσει η επόμενη", σου λένε. Τα πολλά καπρίτσια δεν είναι ανεκτά».
Τι αντιπροσωπεύει άραγε η Κάλλας για τις παραπάνω νεαρές σοπράνο; «Ο,τι κι ο Κολοκοτρώνης κι ο Καραϊσκάκης για την ιστορία του ελληνικού έθνους» απαντά η Σπανάκη. «Ακούγοντάς την, αναγνωρίζεις κάτι εξαιρετικά σημαντικό αλλά ταυτόχρονα και μακρινό. Εχουν προχωρήσει πολύ τα πράγματα έκτοτε...».
Η Κυριακίδου, απ' τη μεριά της, υποκλίνεται στην «απόλυτη ερμηνεύτρια»: «Η φωνή της Κάλλας μπορεί να μην ήταν τέλεια, αλλά αυτό που έδωσε σε όλους της τους ρόλους δεν το έδωσε καμιά. Από το συνδυασμό του μουσικού και του υποκριτικού της ταλέντου, προέκυψε κάτι ασύγκριτο, μοναδικό. Ακόμα και στις ηχογραφήσεις της αφουγκράζεσαι την ψυχή της».
Η Παπαθανασίου συμφωνεί και επαυξάνει. Ανάμεσα όμως στα «διδάγματα» που άντλησε από την πορεία της είναι και το παρακάτω: «Τραγουδώντας ακραίους ρεπερτοριακά ρόλους, από πολύ ελαφρείς έως πολύ δραματικούς, η Κάλλας εξάντλησε γρήγορα τη φωνή της. Πρέπει να λες και "όχι" καμιά φορά...»
ΠΗΓΗ: ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ (7-8/7/2007)

9 comments:

mahler76 said...

«Τραγουδώντας ακραίους ρεπερτοριακά ρόλους, από πολύ ελαφρείς έως πολύ δραματικούς, η Κάλλας εξάντλησε γρήγορα τη φωνή της. Πρέπει να λες και "όχι" καμιά φορά...» Me afto ton tropo tha tragoudas axioprepos gia 40 hronia vgazodas ena skasmo lefta. Akolouthodas ton dromo tis Callas tha tragoudas gia 15 mono hronia alla tha gineis mythos.

Gloriana said...

Exeis omos olo to dikaioma na theleis na exeis mia makria kariera. Lefta bgazeis opos kai na xei...

Kai exoyme periptoseis tragoydiston poy ekanan kai megalu kariera kai eixan sunesi kai egrapsan istoria. Mporo na soy doso paradeigma an thes.

Prosopika pisteyo oti tin Callas tin ekapsan. Peripoy to idio pantos kanoyn kai tora me toys trayodistes-labrakia poy anakalyptoyn. Kai oi perissoteroi exafanizontai opos emfanistikan, os komites...

Star system kai exoysia ton media vs kallitexnon.
Kai opoios antexei...

Makari na pefto exo...

Alma said...

Ws tragudistria, den symfwnw oute egw mazi su Mahler...H Callas ekane polles yperboles me th fwnh ths (thn idia ebdomada px na tragudas Balkyria kai Pouritanus einai trello!).Sigura kai ayto synebale sto xthsimo tu mythou ths, alla kai egw thewrw oti prepei na xrhsimopoieis th fwnh su me synesh kai na se odhgei ayth...Na mhn ekbiazeis tis katastaseis.Kai to mono siguro einai oti otan h fwnh enos tragudisth arxizei na mhn antapokrinetai-poso mallon otan milame gia megethi Callas- ayto mathimatika se odhgei sthn katathlipsh, sth mizeria.(mia mera na htan h fwnh mu kurasmenh sto wdeio kai den miliomouna, trello downiasma!) Kata ta alla, xarhka pu 'diabasa' ta Krilovicakia mas (Irini, Lucia) kathws kai th dieythyntria mas, L.Psyxulh...Oikeio to 'periballon'. Greece sucks gia tus opera singers...Den pate na meinete monima exw koritsakia mu,ti gyrisate pisw???

mahler76 said...

Paidia, fisika kai boreis na hrisimopoieis opos thes ti foni sou, kai na thes diarkeia klp. MYTHOS omos ginesai kanondas tis ipervoles tis Callas. Giati 300 hronia apo simera mono tin Callas tha mnimonevoun apo ton 20o aiona, oute ti Dessay, oute ti Shills, oute fisika ti Theodossiou (etsi gia na peiraksoume kai ton Parsi). Opote einai thema epilogis.

Gloriana said...

Ego kai pali tha diafoniso mazi soy.

H Callas egine o MYTHOS poy egine giati itan fainomeno stin texni tis, alla kai giati oi sinthikes tis epoxis itan idiazouses. Ithelan enan tetoio mytho. Kai sunebale s'ayto kai i prosopiki-koinoniki tis eikona poy apasxolise megista ta media.

Apo kai kei kai pera, pisteyo oti meta apo xronia tha milame gia ton mytho tis Dessay kai kapoion allon. Einai poly noris gia kati tetoio akomi...

Kai o James Dean an den skotonotan toso noris, arage poso mythos tha ginotan? Nomizo oti ta media dimioyrgoyn aytoys toys mythoys poly perissotero apo to koino...

Den thelo na meioso tin axia olon ayton, apla pisteyo oti yparxoyn paromioi kallitexnes panomoiotypoy diametrimatos poy den ginotna 'mythoi' opos to ennooyme apla giati kinoyntai diaforetika...

Elpizo na egina katanoiti xoris na thikso kapoion (mytho)

Xaxaxaxa...

mahler76 said...

Simfonoume pos diafonoume. Edaxi den tha halasoume kai tis ksrdies mas.

Gloriana said...

Ennoeitai re Mahlerako, koybentoyla kanoyme!!!

Kanibal said...

Δυο μικρα σχόλια:
α)ΟΤΑΝ βρεθεις καβαλα σε ενα ωραιο οχημα και πατας γκάζι ειναι πολύ όμορφα και δε λογαριαζεις πολλά. Οι συνειρμοί δικοί σας.
β) Κάποιοι γινονται μυθοι επειδη τους ανεβαζει ο αφρος των ημερων και εχουν ωραια ματια (like James Dean) και άλλοι για αυτα που κανουν και τα στίγματα που αφηνουνε πίσω τους. Ο χρονος όμως δειχνει τι σκουριάζει και τι μενει ΧΡΥΣΟ.

mahler76 said...

Ma foisika. I Callas egine celebrity logo Onasi klp, alla mithos logo fonis. Nai tin katahrastike kai ti dielise alla etsi einai simera i megaliteri morfi tis operas olon ton aionon.